Stóri fíllinn í herberginu: Tómar nýbyggingar og læstar dyr fyrir ungt fólk

Á sama tíma og fasteignamarkaðurinn virðist á yfirsnúningi blasir við hrópandi þversögn í íslensku samfélagi. Ungt fólk er fast í rándýrum leiguíbúðum á meðan yfir 1.400 fullbúnar nýbyggingar standa tómar. Í stað þess að horfast í augu við vandann eyða stjórnmálamenn tíma í innantómar rökræður um Evrópusambandið. Það þýðir ekkert að ræða um ESB og þá vexti þegar raunveruleikinn er sá að verktakar stefna í þrot og úrræði ríkisins til að hleypa lífi í markaðinn hafa brugðist. Það þarf að gera eitthvað strax og en ekki eftir 10-15 ár þegar mögulegt væri að taka upp Evruna.

Raunveruleikinn sem stjórnvöld horfa fram hjá

Þegar leitað er lausna virðist umræðan alltaf stranda á sömu, úreltu svörunum sem duga skammt fyrir þá sem þurfa þak yfir höfuðið í dag:

• Félagslega kerfið er sprungið: Það dugar ekkert að vísa fólki í almenna íbúðakerfið þegar biðlistarnir eru svo langir að það tekur 2–3 ár að fá úthlutun. Ungt fólk í húsnæðisneyð getur ekki sett líf sitt á pásu á meðan kerfið reynir að vinna sig úr stíflunni.
• Innantóm loforð um lóðir: Það dugar heldur ekkert að lofa nýju byggingarlandi í framtíðinni. Við skortum ekki íbúðir í augnablikinu; það eru yfir 8 þúsund íbúðir í byggingu á landinu. Vandamálið er að fólk hefur einfaldlega ekki efni á að kaupa þær.

Stóri fíllinn: Greiðslubyrðarhlutfallið og himinháir vextir

Stóri fíllinn í herberginu sem fæstir þora að ræða er greiðslubyrðarhlutfallið og ofurvextir Seðlabankans.

Reglur Seðlabankans kveða á um að afborganir mega að hámarki vera 40% af útborguðum launum hjá fyrstu kaupendum (35% hjá öðrum). En kerfið er enn meingallaðra en svo. Við greiðslumat eru lánin ekki reiknuð út frá þeim kjörum og lánstíma sem raunverulega bjóðast, heldur er miðað við gerviforsendur og „álagspróf“ – til dæmis að reikna verðtryggð lán á 25 ára lánstíma þótt þau séu tekin til 40 ára.

Afleiðingin er fáránleg: Ungt par sem greiðir í dag 450.000 krónur á mánuði í húsaleigu fær ekki greiðslumat fyrir láni sem myndi kosta þau 350.000 krónur á mánuði. Reiknireglurnar loka fólk hreinlega úti þrátt fyrir sannaða greiðslugetu.

Verktakar í snöru kerfisins

Þessi meingallaða stefna bitnar ekki bara á kaupendum. Nýjustu tölur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar (HMS) teikna upp skelfilega mynd af stöðu byggingariðnaðarins:

• 1.409 íbúðir standa tómar: Fullkláruðum, óseldum íbúðum hefur fjölgað gríðarlega á stuttum tíma. Þetta er 40% aukning frá því í september á síðasta ári.
• Salan er frosin: Af þeim 1.000 íbúðum sem stóðu tómar síðasta haust hafa einungis 200 verið seldar.

Það er dýrt að sitja uppi með fullbúnar íbúðir. Byggingaraðilar fresta nú nýjum áföngum og halda að sér höndum vegna þess að framleiðslan selst ekki. Þegar vextir loksins lækka og fólk fær aftur greiðslumat mun skorta nýjar íbúðir, sem leiðir óhjákvæmilega til enn einnar verðsprengingar á markaðnum.

Tími til að vakna

Við verðum að hætta að líta undan og takast á við rót vandans. Meðan fjármálakerfið, knúið áfram af ósveigjanlegum reglum Seðlabankans, neitar að horfast í augu við raunveruleikann munum við halda áfram að horfa á nýbyggingar safna ryki. Á sama tíma mun ungt fólk halda áfram að brenna upp sparnað sinn á leigumarkaði.

Það er kominn tími til að stjórnvöld ræði raunverulegar lausnir á fjármögnunarvanda heimila og verktaka, í stað þess að flýja í umræður um utanríkismál og skýjaborgir.