Frelsi til að velja: Af hverju má ég ekki eiga heima á mínu eigin heimili?

Íslenskt samfélag hefur breyst á ógnarhraða. Fólk vinnur í fjarvinnu, rekur fyrirtæki úr fartölvu, verslar á netinu, tengist heiminum með ljósleiðara og getur sinnt daglegu lífi langt utan hefðbundinna þéttbýliskjarna. Samgöngur eru betri, tæknin öflugri og lífshættir okkar fjölbreyttari en nokkru sinni fyrr.

En kerfið okkar er fast í gömlum hugsunarhætti.

Það segir við fólk: Þú mátt eiga húsið. Þú mátt borga af því fasteignagjöld. Þú mátt dvelja þar allan ársins hring. Þú mátt kaupa þjónustu í sveitarfélaginu, taka þátt í mannlífinu og leggja þitt af mörkum. En þú mátt ekki eiga þar heima.

Af hverju? Vegna þess eins að í skráningarkerfi ríkisins stendur orðið „frístundahús“. Þetta er ekki heilbrigð stjórnsýsla. Þetta er tegundakóði sem er farinn að ráða lífi fólks og takmarka frelsi þess.

Húsið er heimili

Áður fyrr voru sumarbústaðir oft litlir, einfaldir og illa einangraðir kofar. Þeir voru hannaðir fyrir stuttar helgarferðir og sumarfrí fjölskyldunnar. En sá veruleiki á ekki lengur við um stóran hluta frístundahúsa á Íslandi. Í dag eru mörg þessara húsa vönduð heilsárshús – raunar mætti kalla mörg þeirra hallir. Þau eru búin gólfhita, öflugri einangrun, ljósleiðara, fullkomnu loftræstikerfi, nútímalegum eldhúsum og baðherbergjum. Oftar en ekki eru þessi hús stærri og betur byggð en meðaltalsíbúðin á höfuðborgarsvæðinu.

Samt má fólk ekki skrá þar lögheimili sitt. Ekki vegna þess að húsið sé óhæft til búsetu, heldur vegna þess að skipulagið kallar það eitthvað annað en „íbúðarhús“. Það er hreinlega fáránlegt. Ef hús uppfyllir kröfur um öryggi, brunavarnir, fráveitu, neysluvatn og aðgengi, á eigandann að geta valið að búa þar. Punktur. Ríkið á ekki að segja fullorðnu fólki að það megi ekki eiga heima í húsi sem það á, greiðir af og notar sem sitt raunverulega heimili.

Skattar án réttinda

Sveitarfélög taka mjög gjarnan við fasteignagjöldum af frístundahúsum. Oft eru þessi gjöld veruleg og jafnvel mun hærri en af venjulegum íbúðarhúsum. Eigandinn greiðir sitt, ár eftir ár, en fær mun minni þjónustu en sá sem er með skráð lögheimili í sama sveitarfélagi. En þegar sami eigandi vill skrá lögheimili sitt þar, kjósa í sveitarfélaginu og verða fullgildur íbúi, þá er svarið: Nei.

Það er ekki eðlilegt að sveitarfélag geti tekið við peningum frá fólki en neitað því um eðlileg íbúaréttindi. Réttindi og skyldur verða að fylgjast að. Sá sem býr í sveitarfélagi, greiðir þar gjöld, notar þar þjónustu og tekur þátt í samfélaginu á að hafa rétt á því að vera skráður þar. Allt annað er lýðræðisleg mismunun.

Kostnaðarrökin eru oft ýkt

Andstæðingar breytinga tala gjarnan um aukinn kostnað: snjómokstur, skólaakstur, sorphirðu og dýra vegi. Auðvitað þarf að ræða kostnað, en hann er ekki rök fyrir algjöru banni. Hann er rök fyrir skynsamlegum reglum.

Hugsum þetta aðeins: Við teljum það sjálfsagt að fólk búi á lögbýlum, á afskekktum jörðum þar sem þjónusta er flókin og kostnaðarsöm. Ef maður á heima í húsi á lögbýli er það talið eðlilegt, en ef sama hús er skráð sem sumarhús á landi sama lögbýlis, þá verður allt í einu ómögulegt að finna lausn. Er raunverulegur munur á því hversu dýrt það er fyrir sveitina að þjónusta þessi tvö hús? Svarið er nei.

Það má setja skilyrði. Það má útfæra mismunandi þjónustustig. Það má gera kröfu um að hús uppfyllir ákveðna tæknilega staðla áður en lögheimilisskráning er leyfð. En að banna þetta alfarið vegna þess að einhver gæti mögulega kallað eftir meiri þjónustu er leti í stjórnsýslu, ekki lausn sem hæfir frjálsu samfélagi.

Við leyfum fólki að búa í dreifbýli, á lögbýlum, afskekktum jörðum og stöðum þar sem þjónusta er flókin og kostnaðarsöm. En þegar húsið heitir „frístundahús“ verður allt í einu ómögulegt að finna lausn. Það stenst enga skoðun.

Frístundabyggðir eru þegar að breytast

Raunveruleikann er þegar breyttur. Fólk dvelur lengur í frístundahúsum sínum. Sumir vinna þaðan, aðrir eyða þar meirihluta ársins. Kerfið getur annaðhvort viðurkennt þennan veruleika eða haldið áfram að þykjast ekki sjá hann. Við þurfum ekki að óttast að frístundabyggðir þróist. Þvert á móti geta þær orðið mikilvægur hluti af framtíð byggðar á Íslandi. Þær geta styrkt verslun, þjónustu, skóla, menningu og nýsköpun í sveitarfélögum sem sárvanta fólk. Það er hreinlega undarlegt að tala endalaust um að efla landsbyggðina en loka svo dyrunum á fólk sem vill raunverulega flytja þangað.

Ríkið á ekki að ákveða hvar hjartað slær

Frelsi til búsetu er grundvallaratriði. Fullorðið fólk á að hafa frelsi til að velja sér heimili, hvort sem það er í blokk í Reykjavík, á sveitabæ, í húsi við sjóinn eða í vönduðu frístundahúsi uppi í sveit. Stjórnsýslan á að þjóna fólki, ekki festa það í flokkum sem hættu að lýsa veruleikanum fyrir löngu.

Það er kominn tími til að hætta að líta á eigendur frístundahúsa sem „gesti“ í eigin sveitarfélagi. Margir þeirra eru þar ekki sem gestir; þeir eru þar vegna þess að þar vilja þeir búa. Þar vilja þeir greiða sitt útsvar, kjósa, ala upp börnin sín og eldast.

Þeir vilja einfaldlega eiga heima á sínu eigin heimili. Og það á kerfið ekki að banna.