„Við erum í vítahring“

Byggingariðnaðurinn á Íslandi stendur á krossgötum og horfir fram á tímamót þar sem núverandi aðstæður gætu skapað alvarlegan húsnæðisskort innan fárra ára. Samdráttur í greininni í dag er ekki einungis tímabundið ástand heldur vítahringur sem ógnar stöðugleika húsnæðismarkaðarins og getur leitt til enn hærra verðs, sem hefur djúpstæð áhrif á efnahagslífið í heild.

Erfiðleikar á markaði og varfærni verktaka

Rekstrarumhverfi íslenskra verktaka hefur sjaldan verið erfiðara, sérstaklega fyrir minni og meðalstór fyrirtæki sem eru burðarás í greininni. Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, hefur bent á að lengri sölutími íbúða og sögulega háir raunvextir binda fjármagn lengur í verkefnum. „Minni fyrirtæki hafa síður bolmagn til að bera þann kostnað í langan tíma á meðan þau bíða eftir að selja og eru því viðkvæmari fyrir áföllum,“ segir Sigurður. Þetta ástand eykur líkur á greiðsluerfiðleikum og getur jafnvel leitt til meiri samþjöppunar á markaði þar sem stærri aðilar lifa af á kostnað þeirra minni.

Biðstaða í greininni

Viðbrögð verktaka við þessum áskorunum einkennast fyrst og fremst af varfærni. Fyrirtæki fresta verkefnum og hefja færri framkvæmdir, sem er skiljanlegt í ljósi mikillar óvissu og hás kostnaðar. Áhersla er aukin á áhættustýringu og lausafjárstýringu með því að draga úr umsvifum og hagræða í rekstri. Þetta skapar í raun biðstöðu í greininni, þar sem erfitt er að ráðast í ný verkefni þegar rekstrarumhverfið er jafn óútreiknanlegt og raun ber vitni.

Vítahringur húsnæðisskorts og hækkandi verðs

Þróunin sem nú á sér stað er ekki einungis vandamál fyrir byggingariðnaðinn heldur hefur hún víðtækar afleiðingar fyrir allt samfélagið. Sigurður Hannesson varar við því að samdráttur í byggingageiranum í dag muni óhjákvæmilega leiða til íbúðaskorts eftir eitt til tvö ár. Þessi skortur mun aftur ýta undir verðhækkanir á húsnæðismarkaði og auka enn frekar á þrýsting á leigumarkaðinn þar sem verð heldur áfram að hækka.

Ákall til stjórnvalda

Stjórnvöld hafa lagt áherslu á aukið framboð íbúða, en þær aðgerðir sem eru í farvatninu virðast ganga í berhögg við þetta markmið. Til að koma í veg fyrir skell á húsnæðismarkaði þarf að lækka kostnað og liðka fyrir uppbyggingu, ekki hækka skatta. Samtök iðnaðarins nefna sérstaklega eftirfarandi atriði:

• Lóðaframboð: Sveitarfélög þurfa að tryggja nægt lóðaframboð.
• Skipulagsferlar: Hraða þarf skipulagsferlum.
• Gjaldtaka: Endurskoða þarf gjaldtöku sveitarfélaga sem vegur þungt í byggingarkostnaði.

Varhugaverðar skattahækkanir

Sérstaklega varhugaverð er fyrirhuguð lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna á verkstað, sem kynnt hefur verið í fjármálaáætlun 2027-2031. Þessi áform komu greininni í opna skjöldu og er í raun að boða margra milljarða króna skattahækkun á uppbyggingu íbúða. Þetta gengur einfaldlega ekki upp þegar talað er um aukna uppbyggingu og hagkvæmara húsnæði fyrir almenning á sama tíma og gripið er til aðgerða sem hækka byggingarkostnað og draga úr framkvæmdum.

Þessi skattahækkun leggst ofan á þegar miklar gjaldskrárhækkanir sveitarfélaga sem hafa hækkað langt umfram byggingarkostnað og eru orðnar stór hluti af heildarkostnaði verkefna. Niðurstaðan er skýr: minni fjárfesting, færri verkefni og aukinn þrýstingur á húsnæðisverð. Stjórnvöld ættu frekar að hækka endurgreiðsluna á þessum tímapunkti til að örva uppbyggingu.

Horfur og brýn þörf á breytingum

Horfur á byggingamarkaði til skemmri tíma eru erfiðar og óvissan mikil. Það er orðið krefjandi að gera rekstraráætlanir jafnvel nokkra mánuði fram í tímann. Könnun Samtaka iðnaðarins bendir til um 17% samdráttar í fjölda íbúða í byggingu á næstu 12 mánuðum. Ef ekkert breytist í vaxta- og kostnaðarumhverfi er líklegt að uppbygging haldi áfram að dragast saman, sem mun dýpka vandann á húsnæðismarkaðinum síðar.

Til að snúa þessari óheillavænlegu þróun við er nauðsynlegt að lækka kostnað, falla frá boðaðri lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts og endurskoða gjaldtöku sveitarfélaga. Þá þarf að tryggja aukið framboð lóða, hraða skipulagsvinnu og miða áherslur í skipulagi við óskir og þarfir samfélagsins. Tíminn til að bregðast við er ekki ótakmarkaður og núverandi vatnaskil kalla á skjótar og markvissar aðgerðir til að tryggja framtíð húsnæðisöryggis á Íslandi.