Sundabraut í höfn en umhverfisfórnirnar gætu orðið meiri en áætlað var

Eitt stærsta innviðaverkefni Íslandssögunnar, lagning Sundabrautar, færist sífellt nær raunveruleikanum. Eftir áratuga umræðu hefur Vegagerðin lagt fram viðamikla umhverfismatsskýrslu þar sem kynntir eru tveir meginvalkostir fyrir þverun Kleppsvíkur: 30 metra há brú eða jarðgöng.

Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun (HMS) hefur nú skilað af sér yfirgripsmiklu áliti um þetta umhverfismat. Niðurstaðan er sú að gögnin varpi almennt fullnægjandi ljósi á áhrif framkvæmdarinnar, en undir yfirborðinu leynast djúpstæðar áhyggjur. Það sem ef til vill kemur mest á óvart er hversu afgerandi stofnunin telur brúarvalkostinn, svokallaða Sundabrú, hafa neikvæðari umhverfisáhrif en Sundagöng. Þá afhjúpar skýrslan grundvallarágreining um raunverulegan ávinning verkefnisins í loftslagsmálum.

Stóra loftslagsþversögnin: Framkallað umferð

Ein helsta röksemdafærsla Vegagerðarinnar fyrir verkefninu er að Sundabraut muni draga úr heildarakstri og minnka kolefnisspor til lengri tíma litið. HMS dregur þessa röksemd verulega í efa og varpar fram athyglisverðu sjónarhorni á málið:

• Vegagerðin telur að framkvæmdin muni fækka eknum kílómetrum á höfuðborgarsvæðinu og búa til loftslagsávinning sem jafni út kolefnisspor brúarsmíðinnar á 30 til 45 árum.
• HMS setur stórt spurningarmerki við þetta og bendir á fyrirbærið „framboðsstýrð eftirspurn“ (e. induced demand), þar sem aukið vegaframboð býr til nýja og meiri umferð.
• HMS bendir á að til lengri tíma litið geti Sundabraut hreinlega leitt til dreifðari byggðar, aukið akstur, lengt vegalengdir milli áfangastaða og veikt grundvöll fyrir almenningssamgöngur.
• Þar að auki er gagnrýnt að ekki hafi verið gert ráð fyrir gjaldtöku í umferðarspám, en gjaldtaka mun líklega fækka bílum á Sundabraut og færa umferðina aftur á hinn lengri Vesturlandsveg, sem myndi auka heildarakstur.

Þetta er klassísk þversögn í nútíma borgarskipulagi. Þrátt fyrir loforð um minni útblástur gæti Sundabraut þannig endað á því að auka bæði umferðarþunga og loftslagsáhrif ef ekki er stigið varlega til jarðar. Það vekur einnig athygli að kolefnisspor jarðganganna er metið mun hærra á framkvæmdatíma en brúarinnar, eða um 150 þúsund tonn af gróðurhúsalofttegundum samanborið við 90 til 120 þúsund tonn hjá brúnni.

Eitruð arfleifð í Gufunesi: Haugarnir

Mesti og alvarlegasti munurinn á valkostunum tveimur kemur fram þegar horft er til urðunarstaðarins í Gufunesi.

• Ef brúarvalkostur verður fyrir valinu mun nýr stofnvegur liggja á um 900 metra kafla þvert yfir gamlan ruslahaug úr Reykjavík.
• HMS hefur miklar áhyggjur af þessu og varar við því að röskun og ferging jarðvegs á þessum stað geti losað um hættulegt hauggas.
• Einnig er raunveruleg hætta á að jarðvegsmengun fari á hreyfingu og skolist út í strandsjó eða grunnvatn.
• Sundagöng sneiða hins vegar fullkomlega fram hjá þessu vandamáli, þar sem gangamunninn kemur upp norðan við urðunarstaðinn án þess að raska honum yfirleitt.

Til að bregðast við þessu hefur Vegagerðin lagt til frekari rannsóknir á gasmyndun og jafnvel varavalkosti þar sem veglínunni yrði hliðrað. HMS varar þó við því að enn ríki algjör óvissa um þessi áhrif sem geri endanlegan samanburð kostanna gríðarlega erfiðan.

Lífríkið í húfi: Setflutningar og grugg í Leiruvogi

Annar vinkill sem kemur á óvart í skýrslunni er hversu gífurleg áhrif Sundabraut mun hafa á strandsvæði, víkur og voga utar á nesinu. Áætlað er að þvera Eiðsvík, Leiruvog og Kollafjörð með gríðarmiklum landfyllingum og brúm sem sumar eru afar stuttar.

• Breyttir hafstraumar: Ný mannvirki munu gerbreyta öldufari og margfalda straumhraða í brúaropum. Í Leiruvogi mun brúarop til dæmis snúa við ráðandi straumstefnum á útfalli og straumhraðinn mun fara úr 0,29 m/s upp í rúmlega 1,0 m/s.
• Grugg og set: Botnrof verður mikið og framkvæmdin mun þyrla upp gríðarlegu magni af seti og gruggi. Þetta grugg mun skerða tærleika sjávar, hugsanlega í mörg ár eða jafnvel áratugi, sem gæti haft skelfileg áhrif á frumframleiðni þörunga og þar með fæðuframboð laxfiska og fugla.
• Friðlýst svæði í hættu: Leiruvogur og Blikastaðakró eru friðlýst svæði sem gegna lykilhlutverki á heimsvísu fyrir vaðfugla og smádýr leirunnar. Þrátt fyrir mótvægisaðgerðir Vegagerðarinnar bendir HMS á að lagning Sundabrautar brjóti hugsanlega gegn meginmarkmiði friðlýsingarinnar, sem er að láta svæðið þróast á náttúrulegum forsendum. Stofnunin telur verulega hættu á talsvert neikvæðum langtímaáhrifum þar.

HMS og Náttúrufræðistofnun hvetja Vegagerðina eindregið til að skoða aftur hönnunina og lengja brúaropin á þessum svæðum til að lágmarka náttúruspjöll, jafnvel þótt það kosti meira fjármagn.

Hávaði, svifryk og gæði nærumhverfis

Þegar kemur að mannfólkinu er fórnarkostnaðurinn sömuleiðis umtalsverður. Þó framkvæmdin flytji umferð af Ártúnsbrekku og Vesturlandsvegi yfir á nýjan ósnortinn farveg, og bæti þar með hljóðvist þeirra sem búa nærri gömlu götunum, mun hún flytja ónæðið beint inn í önnur hverfi.

• Í Grafarvogi munu yfir 50 hús, hvort sem er vegna brúar eða ganga, fara yfir heilsuverndarmörk varðandi umferðarhávaða (55 dB) vegna aukinnar umferðar og gegnumaksturs.
• Loftgæðavandamál eru einnig yfirvofandi. Göng krefjast þriggja stórra, allt að 20 metra hárra, loftræstiturna sem spúa mengun yfir ákveðin svæði í Gufunesi, Vogahverfi og Laugarnesi. Líkön gefa til kynna að áhyggjur af grófu og fínu svifryki á verstu dögum séu raunverulegar á þeim svæðum í tilfelli ganga.
• Útivistargildi á Kjalarnesi, Álfsnesi og Gufuneshöfða mun stórskaðast, þar sem víðáttumikið útsýni yfir hafið mun víkja fyrir varanlegum steypumönnvirkjum. Núverandi skotæfingasvæði, róðrarleiðir kajaksiglinga og nálægð við ósnortna náttúru mun taka miklum og varanlegum neikvæðum breytingum.

Aftur á móti kemur í ljós einn skýr kostur við brúarvalkostinn ef horft er til mjúkrar umferðar. Brúin mun fela í sér aðskilda göngu- og hjólastíga sem mun skapa gríðarlega góðar nýjar tengingar milli borgarhluta, nokkuð sem bílagöng neðansjávar munu aldrei geta boðið upp á.

Fornleifar og fjársjóðir í sjó

Óhjákvæmilegur hluti af svona stórri framkvæmd eru áhrifin á menningarsögulegar minjar. Í rannsóknarsvæði Sundabrautar fundust hvorki meira né minna en 159 minjar, og eru tæplega 100 þeirra í einhvers konar hættu vegna verkefnisins.

• Bæjarstæði Glóru: Sundabraut liggur beint yfir þetta gamla bæjarstæði við Álfsnesvík sem er fágætt, nánast óraskað og geymir einstakt menningar- og búsetulandslag. Raskið verður beint og óafturkræft sem HMS metur sem talsvert neikvæð áhrif.
• Sundakot og Þerneyjarsund: Hér fannst gömul höfn og verslunarstaður til forna. Engar sambærilegar rústir eru til í borginni og bendir skýrslan til þess að svæðið hafi hreinlega verið undanfari Reykjavíkur sem miðstöð verslunar á svæðinu. Bygging fyllinga gæti grafið yfir vörðu og fornar tóftir á þessu svæði.
• Skipsflök á hafsbotni: Minjastofnun varar við því að sjóleiðin hafi verið fjölfarin í gegnum aldirnar og mikil hætta sé á að landfyllingar og brúarstólpar skemmi fornminjar eða skipsflök sem leynast á botninum. Fara þarf í viðamikla neðansjávarkortlagningu áður en framkvæmdaleyfi verður veitt.
• Steingervingar frá ísöld: Ein óvæntasta uppgötvunin kom fram á strönd Eiðsvíkur, þar sem fundust lög af steingervingum; samlokum, kuðungum og hrúðurkörlum frá lokum síðasta kuldaskeiðs. Framkvæmdin mun beinlínis raska hluta þessara mikilvægu steingervingalaga.

Hvað tekur nú við?

Niðurstaða HMS er ekki stopp fyrir Sundabraut. Stofnunin telur að skýrslan uppfylli öll formleg skilyrði laga um umhverfismat. Hins vegar er ljóst að vinnan er langt í frá á enda og erfiðar ákvarðanir bíða. Útistandandi eru gífurlega mikilvægar rannsóknir á sjávarbotni, fuglum, vatnshlotum, straumum og hinum flóknu ruslahaugum í Gufunesi.

Stóra spurningin sem stjórnvöld og Vegagerðin standa frammi fyrir núna er fórnarkostnaðurinn sem fylgir því að skera á eðlilega náttúruferla og byggja brú mannvirkja yfir sundin. Eins og HMS bendir skýrt á þarf að meta hvort breyta megi frumhönnuninni í deiliskipulagi – lengja brýr til að hlífa fiski og ströndum, fínstilla stokka til að hlífa íbúum, og draga úr hámarkshraða niður í þéttbýlisviðmið til að lágmarka heildarskaðann.

Þessi álitsskýrsla HMS staðfestir að í raunveruleikanum er engin hönnunarlausn gallalaus. Sundabrúin er betri fyrir hjólreiðafólk og almenningssamgöngur en mun neikvæðari fyrir vistkerfið, fugla og jarðveg; Sundagöngin forðast ruslahaugana og minnka sjónræn spjöll en kalla á miklar steypuframkvæmdir, hættulegri svifryksmyndun við gangamunna og litla þjónustu við óvarða vegfarendur. Framhaldið verður línudans þar sem stjórnvöld þurfa að gera sársaukafullar málamiðlanir.