Niðurrif á sjálfstýringu: Þegar Excel-skjalið hunsar raunveruleikann
Á undanförnum árum höfum við í byggingariðnaðinum orðið vitni að sífellt fleiri dæmum um niðurrif bygginga sem eru hvorki gamlar né í slæmu ásigkomulagi. Þess í stað virðast örlög þeirra oft ráðast af skammtímahagsmunum sem sjást vel í Excel-skjali framkvæmdaaðila, en taka lítið tillit til raunverulegs kostnaðar fyrir samfélagið, menningararfinn og umhverfið. Þessi þróun vekur upp alvarlegar spurningar um ábyrgð okkar sem fagaðila og þá framtíðarsýn sem við viljum byggja upp í íslensku samfélagi.
Fjárhagslegur ávinningur á kostnað samfélags og umhverfis?
Magnea Guðmundsdóttir arkitekt varpaði nýverið ljósi á þessa þróun í grein sinni, þar sem hún nefndi fjölda bygginga sem hafa verið eða eru á leið í niðurrif. Listinn er langur og lýsandi fyrir ákveðið virðingarleysi gagnvart nýlegum byggingararfi. Þarna fara tugþúsundir tonna af steypu fyrir bí – ekki vegna þess að húsin séu ónýt, heldur vegna þess að einhver ákvað að þau væru „úrelt“. Henný Hafsteinsdóttir, minjavörður Reykjavíkur, bendir réttilega á að við höfum ekki einkarétt á því að stroka út þennan arf jafnóðum og við fáum nýjar hugmyndir.
Röksemdir fyrir niðurrifi snúa oft að því að hús „henti ekki“ nýrri notkun. En við þurfum að spyrja: Hver á að borga fyrir þessa hentisemi?
- Kolefnislosun: Steypa er ábyrg fyrir um 45% af kolefnisspori byggingarefna á Íslandi. Að rífa fullsteypt, heilbrigt hús til þess eins að hræra í nýja steypu á sömu lóð er umhverfislegur áfellisdómur sem engin glærusýning um „vistvænt skipulag“ getur afmáð.
- Vanmetinn kostnaður: Niðurrif og förgun er í dag of ódýrt. Ef framkvæmdaaðilar þyrftu að greiða raunverulegan kostnað við það kolefnisspor sem myndast við að farga 30 ára gamalli steypu, myndi Excel-skjalið fljótt líta öðruvísi út.
Þegar bílastæði vega þyngra en steinsteypa: Morgunblaðshúsið
Dæmið um gamla Morgunblaðshúsið við Kringluna 1 er skólabókardæmi um þessa firru. Húsið var aðeins 32 ára gamalt, teiknað af einum okkar færustu arkitektum og metið í góðu ásigkomulagi af verkfræðingum. Samt var það rifið. Af hverju? Vegna þess að það þótti of dýrt að breyta skrifstofuhúsnæði í bílastæðakjallara og íbúðir samkvæmt stöðluðum „nútímakröfum“.
Hér þurfum við að staldra við: Ef hús þarf að víkja vegna þess að það passar ekki undir bílaumferð í skipulagi sem á að heita „vistvænt“, þá er eitthvað mikið að forsendunum.
Fáfengileg niðurrif: Hneykslið við Cuxhavengötu 1
Ef örlög Morgunblaðshússins voru sorgleg, þá er tilfellið um Cuxhavengötu 1 í Hafnarfirði hreinasta fásinna. Þar stendur til að rífa hús sem er ekki einu sinni orðið 30 ára gamalt – hús sem er í frábæru ástandi og hefur verið vel viðhaldið. Tilgangurinn? Að rýma fyrir nýjum Iðnskóla.
Hafnarfjarðarbær kaupir húsnæðið dýrum dómum og ákveður svo að eyðileggja verðmætin. Þetta er jafnvel verra en dæmið úr Kringlunni, því hér er um opinbera framkvæmd að ræða.
- Hvar er fordæmið? Ef hið opinbera getur ekki sýnt fram á endurnýtingu á góðu húsnæði í blóma lífs síns, hvernig getum við krafist þess af einkamarkaðnum?
- Kerfislægt skeytingarleysi: Að rífa hús sem gæti þjónað mörgum tilgangi, án þess að reyna af alvöru að fella það inn í nýja hönnun, er hrein og klár auðlindasóun.
Eru „nútímakröfur“ bara léleg afsökun?
Við heyrum oft að eldri byggingar standist ekki „nútímakröfur“. En hver býr til þennan ramma? Er nútímakrafan virkilega sú að allt fólk vilji búa í einsleitum, álklæddum kösum með nákvæmlega sömu eldhúseyjuna?
Jane Jacobs benti á það fyrir 60 árum að fjölbreytileiki borga þrífst á blöndu af gömlu og nýju. Gamlar byggingar bjóða upp á lægir leigu fyrir frumkvöðla, listafólk og minni fyrirtæki – fólkið sem gefur borginni sál. Með því að rífa allt sem er eldra en 30 ára erum við að búa til dauðhreinsað umhverfi sem enginn hefur efni á að búa í nema þeir sem passa inn í þröngasta Excel-formið.
Ábyrgð fagsins: Við þurfum nýtt gildismat
Það er á okkar ábyrgð, sem starfandi fólk í byggingariðnaði, að segja stopp. Umhverfisvænasta byggingin er sú sem þegar stendur.
- Hönnun fyrir breytingar: Við þurfum að hætta að líta á hús sem einnota vöru.
- Sveigjanleiki í stöðlum: Við verðum að þora að víkja frá „nútímakröfum“ ef það þýðir að við getum bjargað vönduðu mannvirki.
- Heildstætt hagsmunamat: Niðurrif á aldrei að vera sjálfgefinn fyrsti valkostur.
Við berum ábyrgð á menningararfi okkar – líka þeim sem er úr steypu. Með því að flétta nýjum köflum við þá gömlu, í stað þess að rífa blaðsíðurnar úr sögunni, byggjum við borg sem endurspeglar hver við erum. Hættum að rífa framtíðina til að búa til pláss fyrir bílastæði og staðlaðar íbúðir.
