Kynslóðin sem átti aldrei séns

Það eru að eiga sér stað hljóðlát en harkaleg kerfisbreyting á íslensku samfélagi. Breyting sem mun skilja eftir sig dúpstæð ör og gjá á milli kynslóða sem verður erfitt, ef ekki ómögulegt, að brúa. Þetta snýst ekki um tímabundna efnahagslægð eða hátt vaxtastig sem gengur yfir á nokkrum misserum. Þetta snýst um kerfisbundið inngrip skipulagsyfirvalda sem hækkar þröskuldinn inn á fasteignamarkaðinn svo svakalega að heilu kynslóðunum er beinlínis bannaður aðgangur.

Nýlegar samantektir og gögn frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS) sýna svart á hvítu þá nöturlegu staðreynd að aðeins 3,2% einstaklinga um þrítugt geta í dag keypt sína fyrstu íbúð óstuddir. Fyrir 25 ára einstaklinga er hlutfallið skelfilegt: 0,2%. Við erum að horfa upp á markað þar sem sjálfstæði ungs fólks hefur verið gert að munaðarvöru fyrir örfáa útvalda.

Skipulag í stríði við raunveruleikann

Það er lúmskur áróður í gangi sem reynir að kenna verðbólgu, vöxtum eða græðgi verktaka um ástandið. En staðreyndin er sú að rót vandans er skipulagsleg en ekki efnahagsleg. Fermetraverð fyrstu íbúða rauk upp um 149% á áratugnum 2015–2025, á meðan laun hækkuðu „aðeins“ um 103%. Þessi gífurlegi munur skrifast fyrst og fremst á viðvarandi lóðaskort og þá staðreynd að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa neitað að stuðla að uppbyggingu á húsnæði sem tekur mið af breyttri lýðþróun.

Fjölskyldustærðir fara minnkandi og árið 2040 stefnir í að tæplega helmingur íslenskra heimila verði einmenningsheimili. Þessi veruleiki blasir þegar við á fasteignamarkaðnum; um 70% fyrstu kaupenda eru einstaklingar að kaupa einir. En hvað gera skipulagsyfirvöld? Jú, þau hanna og knýja fram uppbyggingu á meðalstórum og stærri íbúðum.

Meðalstærð íbúða fyrir fyrstu kaupendur á Íslandi er heilagur 91 fermetri. Á hinum Norðurlöndunum er hún á bilinu 55–60 fermetrar. Ungt fólk á Íslandi er því neytt til að kaupa 50% fleiri fermetra en jafnaldrar þeirra í nálægum löndum – fermetra sem þau þurfa ekki á að halda, vilja ekki og hafa augljóslega ekki efni á. Framboð á íbúðum undir 80 fermetrum hér á landi er aðeins um 40% af því sem gerist á Norðurlöndunum. Það vantar nær eingöngu litlar íbúðir, en húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna sýna að á næstu fimm árum verður aðeins byggt um 15% af þeirri raunþörf. Það er verið að byggja handa markaði sem er ekki til, á meðan unga fólkið stendur fyrir utan og horfir inn um gluggann.

Ójöfnuðurinn sem erfist

Afleiðingarnar af þessari blindu stefnu eru hrikalegar. Þegar meðalverð fyrstu íbúðar er komið í rúmar 70 milljónir króna þarf lágmark 7 milljónir í eigið fé til að eiga möguleika á láni. Á sama tíma sýna skattframtöl að eigið fé fólks á aldrinum 25–35 ára er að meðaltali 1,8 milljónir króna ef fasteignir eru dregnar frá. Bilið er risastórt.

Hvernig er þetta bil brúað? Það er brúað með foreldrafé, ábyrgðum eða beinum peningagjöfum frá fjölskyldunni. Og þarna liggur eiturpílan sem mun eyðileggja samfélagssáttmálann á Íslandi. Við erum að sigla inn í samfélagsgerð þar sem fjárhagslegt bakland foreldra þinna ræður því algjörlega hvort þú fáir tækifæri til að eignast eigið húsnæði og þar með fjárhagslegt öryggi.

Húsnæðismarkaðurinn er orðinn að öflugustu vélinni til að magna upp stéttaskiptingu og ójöfnuð milli kynslóða. Ungt, menntað og vinnusamt fólk sem á ekki efnaða foreldra er dæmt til að búa í foreldrahúsum langt fram á þrítugsaldur eða blæða út á ótryggum og dýrum leigumarkaði. Á meðan geta þeir sem fæðast inn í réttar fjölskyldur keypt snemma, safnað eigin fé og horft á höfuðstól sinn vaxa. Þetta er ekki meritókratía – þetta er nýfeðalismi þar sem eignir ráðast af ættbók en ekki vinnuframlagi.

Sviðin jörð á efri árum

Fyrir ungt fólk í dag er þetta ekki bara spurning um hvar það sofi næstu fimm árin. Þetta er spurning um hvernig líf þess verður eftir þrjátíu eða fjörutíu ár. Á Íslandi hefur fasteignin verið nánast eini varasjóður hins almenna borgara. Gögn sýna að 76% af eignum fólks yfir fimmtugu á Íslandi eru bundnar í fasteignum. Það að kaupa fyrstu íbúðina hefur verið fyrsta skrefið í að byggja upp fjárhagslegt skjól fyrir ævikvöldið.

Í dag eiga um 80% fólks yfir fimmtugu eigið húsnæði. En ef spár ganga eftir, og aðeins um helmingur þeirra sem eru að alast upp í dag nái að kaupa fyrir fertugt, munum við sjá gríðarlegan fjölda eldri borgara á framtíðar leigumarkaði með engar eignir og rýran lífeyri. Með því að hækka þröskuldinn fyrir unga fólkið í dag eru yfirvöld að draga úr möguleikum þess til að tryggja lífsgæði sín á efri árum. Vandinn sem verið er að búa til mun lenda af fullum þunga á velferðarkerfi framtíðarinnar.

Krafan um aðgerðir

Við getum ekki horft upp á það lengur að skipulagsyfirvöld verndi sérhagsmuni, innheimti himinhá byggingarréttargjöld og haldi aftur af lóðaframboði á meðan framtíð unga fólksins er fórnað. Það þarf að taka skipulagsvaldið fastari tökum og neyða sveitarfélög til að skipuleggja hagkvæmar, litlar og nútímalegar íbúðir í stórum stíl – íbúðir sem ungt fólk á einmenningsheimilum getur keypt á eigin verðleikum.

Ef við bregðumst ekki við núna, verður Ísland fljótlega með lægsta hlutfall eigin húsnæðis í Evrópu. Það væri dapurlegur vitnisburður um samfélag sem áður fyrr stærði sig af jöfnuði og tækifærum fyrir alla. Unga fólkið á kröfu á þaki yfir höfuðið, og það á kröfu á því að geta skapað sér sjálfstætt líf án þess að þurfa að treysta á fjárhag foreldra sinna. Það er kominn tími til að opna dyrnar og rífa niður þennan tilbúna þröskuld.