Húsnæðismarkaðurinn skilur láglaunafólk eftir: ASÍ og BSRB kynna nýja greiningu

Alþýðusamband Íslands (ASÍ) og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja (BSRB) kynntu í dag nýja greiningu á stöðu félagslegs húsnæðis og þróun almenna íbúðakerfisins hér á landi. Niðurstöður benda til þess að markaðsvæðing húsnæðisöryggis láglaunafólks, sem hófst um aldamótin, hafi grafið undan lífskjörum stórs hóps launafólks og skilið það eftir með óhóflegan húsnæðiskostnað og ótryggt húsnæðisöryggi.

Frá verkamannabústaðakerfi til markaðsvæðingar

Um aldamótin 2000 var verkamannabústaðakerfið lagt niður. Á þeim tíma voru um 7.000 íbúðir í kerfinu, sem jafngilti um 7% af öllum íbúðum í landinu. Eftir niðurlagninguna var lögð áhersla á auknar lánveitingar til húsnæðiskaupa, sem hafði þær afleiðingar að fasteignabóla myndaðist og sprakk með efnahagshruninu 2008. Þessi stefnubreyting hefur haft varanleg áhrif á húsnæðisöryggi tekjulágra hópa.

Íþyngjandi húsnæðiskostnaður og stækkandi leigumarkaður

Greiningin sýnir að fjöldi fólks á vinnumarkaði hefur enga möguleika á að kaupa sér húsnæði og er því háð leigumarkaðnum. Þar búa margir við íþyngjandi húsnæðiskostnað. Tæplega helmingur leigjenda býr við húsnæðiskostnað sem nemur yfir 40% af ráðstöfunartekjum, sem setur fólk í fjárhagslega spennitreyju. Þessir hópar hafa ekki húsnæðisöryggi sem æskilegt væri.

Leigumarkaðurinn hefur stækkað verulega eftir efnahagshrunið og er gert ráð fyrir að um 28% fullorðinna búi í leiguhúsnæði árið 2025. Tæplega fjórðungur barna býr einnig í leiguhúsnæði. Hópar sem eru líklegastir til að vera á leigumarkaði eru ungt fólk, aðfluttir einstaklingar og einstæðir foreldrar. Til dæmis eru um 74% erlendra ríkisborgara á vinnumarkaði á leigumarkaði, samanborið við 17% íslenskra ríkisborgara.

Óaðgengilegur fasteignamarkaður fyrir tekjulága

Greining ASÍ og BSRB varpar ljósi á hversu takmarkaðir valkostir tekjulágra eru á húsnæðismarkaði. Samkvæmt tekju- og eignamörkum almenna íbúðakerfisins eru hámarkstekjur einstaklings 761.500 krónur fyrir skatt (um 558.188 krónur eftir skatt) og hámarkseign 9.874.000 krónur. Við núverandi vaxtastig og lánþegaskilyrði Seðlabankans getur einstaklingur með þessar hámarkstekjur að hámarki keypt íbúð fyrir 42,5 milljónir króna, að því gefnu að hann hafi 4,2 milljónir króna í eigið fé.

Þessari kaupgetu er afar erfitt að mæta á almennum markaði. Meðalverð á eignum í fjölbýli á höfuðborgarsvæðinu var 76,5 milljónir króna á árunum 2025-2026. Einungis um 2,5% af öllum seldum eignum á því tímabili samræmdust kaupgetu einstaklings með hámarkstekjur almenna íbúðakerfisins og 10% eigið fé. Þetta undirstrikar hversu fáir valkostir eru í boði fyrir þennan hóp.

Endurreisn og áskoranir almenna íbúðakerfisins

Til að bregðast við vaxandi húsnæðisvanda var áhersla lögð á húsnæðismál í kjarasamningum árið 2015. Þar var markmiðið að byggja 2.300 óhagnaðardrifnar íbúðir á árunum 2016-2019. Á þessum grunni var Bjarg íbúðafélag stofnað af ASÍ og BSRB, sem er stærsta húsnæðissjálfseignarstofnunin sem starfar á grundvelli laga um almenna íbúðakerfið.

Þrátt fyrir stofnun Bjargs og yfirlýsingar stjórnvalda í kringum kjarasamninga um stofnframlög fyrir 6.900 óhagnaðardrifnar íbúðir á árunum 2015-2024, hafa áformin ekki gengið eftir að fullu. Einungis um 1.100 íbúðir hafa verið byggðar fyrir láglaunafólk í almenna íbúðakerfinu frá því það var komið á fyrir um 10 árum, sem er aðeins 0,7% af íbúðum í landinu. Þetta er mikil fækkun miðað við hlutfall verkamannabústaða áður fyrr.

Óuppfyllt markmið og lóðaskortur

Helstu ástæður þess að markmið hafa ekki náðst eru að stofnframlög hafa ekki verið nýtt að fullu og víða er lóðaskortur. Þá hafa sveitarfélög í sumum tilfellum hafnað því að úthluta lóðum til framkvæmdaaðila sem ætla að byggja innan almenna kerfisins. Þannig er staðan nú um 2.700 íbúðum frá þeim markmiðum sem sett voru.

Rammasamningur frá 2022 gerir ráð fyrir að ríkið geri samninga við sveitarfélög um uppbyggingu húsnæðis næstu tíu ára, þar sem tæplega þriðjungur nýs húsnæðis sé hagkvæmt húsnæði. Af 62 sveitarfélögum hafa aðeins fjögur undirritað slíkan sam

Sjá nánar: bsrb.is