Handverkið í stað lyklaborðsins: Hvers vegna tækninám er framtíðin í heimi gervigreindar

Í áratugi hefur íslenskt samfélag haldið þeirri hugmynd að ungu fólki að bóknám sé hinn eini sanni vegur til velgengni. „Lestu mikið, svo þú þurfir ekki að vinna erfiðisvinnu,“ var sagt Við heilu kynslóðirnar, eins og líkamleg vinna, verkvit og tæknileg færni væru einhvers konar neyðarúrræði fyrir þá sem ekki pössuðu inn í skrifstofuheiminn.

Þessi hugsun hefur haft afleiðingar. Hún hefur fyllt háskóla af fólki í almennu stjórnunar-, skrifstofu- og hugvísindanámi, á meðan iðn- og tækninám hefur þurft að berjast fyrir virðingu, athygli og nemendum. Við höfum talað niður störfin sem halda húsunum okkar heitum, vatninu rennandi, loftinu hreinu og samfélaginu gangandi.

En nú er heimurinn að breytast. Hann er að breytast hratt.

Gervigreindin bankar ekki fyrst á verkstæðisdyrnar

Við héldum lengi að tæknivæðing myndi fyrst og fremst taka störf þeirra sem vinna með höndunum. Að vélarnar myndu koma fyrst í stað verkamannsins, iðnaðarmannsins og tæknimannsins.

Raunin virðist ætla að verða önnur.

Gervigreindin er þegar farin að hrista upp í heimi skrifstofufólks, millistjórnenda og þeirra sem verja deginum fyrir framan tölvuskjáinn. Hún getur greint gögn, skrifað texta, útbúið skýrslur, skipulagt verkefni, lesið samninga, svarað viðskiptavinum og jafnvel skrifað tölvukóða. Mörg störf sem áður þóttu „örugg“ vegna þess að þau kröfðust háskólamenntunar eru nú skyndilega orðin berskjölduð.

Það er hins vegar langt í að gervigreind geti mætt á verkstað, opnað loftræstikerfi, greint raunverulega bilun, metið aðstæður í gömlu húsi, smíðað sérlausn á staðnum eða tekið ábyrgð þegar eitthvað passar ekki Við teikninguna.

Það þarf mannlega dómgreind. Það þarf reynslu. Það þarf hendur. Það þarf fagmennsku.

Þegar skrifstofustörfin verða sífellt sjálfvirkari stendur handverkið eftir sem einn traustasti hornsteinn atvinnulífsins. Ekki vegna þess að það sé gamaldags, heldur vegna þess að það er raunverulegt.

Iðnaðurinn þarf líka að líta í spegil

En það er ekki nóg að benda á skólana, foreldra eða stjórnvöld. Iðnaðurinn sjálfur verður líka að horfast í augu Við eigin ábyrgð.

Við höfum verið of léleg í að selja ungu fólki þá framtíð sem iðn- og tækninám býður upp á. Við höfum ekki sagt söguna nógu vel. Við höfum ekki sýnt nægilega skýrt að iðnaður í dag snýst ekki bara um hamar, ryk og skítugar hendur, heldur líka um hátækni, orkunýtingu, sjálfvirkni, hönnun, stýrikerfi, umhverfismál og nýsköpun.

En stærsta vandamálið er jafnvel alvarlegra: Við höfum ekki alltaf tekið nógu vel á móti þeim sem þó vilja koma inn.

Það hefur of oft verið auðveldara fyrir fyrirtæki að kvarta yfir skorti á iðnaðarmönnum en að taka nema. Auðveldara að auglýsa eftir fullmótuðum starfsmanni en að búa hann til. Auðveldara að sækja tilbúið vinnuafl útlöndum útlöndum en að fjárfesta í næstu kynslóð hér heima.

Þetta er ekki gagnrýni á erlenda starfsmenn. Þvert á móti hafa margir þeirra unnið hér frábært starf og haldið uppi verkefnum sem annars hefðu stöðvast. Vandinn liggur ekki hjá fólkinu sem kemur hingað til að vinna. Vandinn liggur hjá fyrirtækjum og kerfi sem hafa stundum kosið skammtímalausnina fram yfir framtíðina.

Þegar fyrirtæki neita ungum nemum um samninga, en kvarta svo nokkrum árum síðar yfir því að enginn kunni verkið, þá er það ekki náttúrulögmál. Það er afleiðing ákvörðunar.

Ef ungt fólk kemst ekki á samning, klárar það ekki námið. Svo einfalt er það. Og þegar það gerist erum Við ekki bara að missa einn nema. Við erum að missa framtíðarstarfsmann, framtíðarmeistara, framtíðarverktaka og framtíðarþekkingu.

Það þarf meira en falleg orð

Það er vinsælt að tala um mikilvægi iðnmenntunar á hátíðisdögum. Þá eru allir sammála. Þá eru iðnaðarmenn „burðarás samfélagsins“ og tækninám „mikilvægt fyrir framtíðina“.

En falleg orð byggja ekki hús, tengja ekki ljósaperu eða leggja lagnir. Þau kenna ekki nema. Þau búa ekki til meistara.

Ef okkur er alvara, þá þurfa fyrirtæki að taka nema. Ekki einn og einn þegar allt er þægilegt, heldur sem eðlilegan hluta af rekstrinum. Það á ekki að líta á nema sem byrði heldur fjárfestingu. Fyrirtæki sem taka nema eru ekki bara að gera samfélaginu greiða. Þau eru að tryggja eigin framtíð.

Fagfélögin þurfa líka að verða sýnilegri. Þau þurfa að mæta fyrr inn í grunnskóla og framhaldsskóla. Ekki bara með bæklinga og slagorð, heldur með raunverulegar fyrirmyndir: Unga iðnaðarmenn, tæknifólk, konur og karla sem geta sagt útlöndum því hvernig starfið er í dag, hvað er hægt að vinna Við, hvað er hægt að þéna og hvaða möguleikar opnast fyrir þá sem kunna eitthvað raunverulegt.

Við þurfum að hætta að kynna iðnnám eins og varaleið. Það er ekki varaleið. Það er bein leið inn í atvinnulíf sem vantar fólk, borgar vel og verður ekki leyst af hólmi með einni uppfærslu í gervigreindarforriti.

Teikn eru á lofti

Sem betur fer virðist áhuginn á tækninámi vera að glæðast. Ungt fólk er farið að sjá í gegnum glansmyndina af háskólagráðum sem tryggja hvorki há laun né örugga vinnu. Foreldrar eru líka farnir að átta sig á því að það er ekkert síðra að eiga barn sem verður rafvirki, blikksmiður, pípulagningamaður, vélvirki eða tæknimaður en barn sem situr á skrifstofu með háskólapróf og óljósa framtíð.

Tækninám býður upp á eitthvað sem margt bóknám gerir ekki: Sýnilegan árangur. Þú lærir að skapa. Þú lærir að leysa vandamál. Þú sérð verkið standa eftir í lok dags. Það er verðmæti sem ekki verður mælt eingöngu í gráðum eða titlum.

En aukinn áhugi nægir ekki ef dyrnar lokast þegar neminn bankar.

Ef iðnaðurinn, skólarnir og stjórnvöld vinna ekki saman að því að opna þessar dyr, þá munum Við halda áfram að tala um skort á fagfólki á sama tíma og Við horfum upp á áhugasamt ungt fólk gefast upp á leiðinni.

Það er óásættanlegt.

Tækninám er framtíðarnám

Við þurfum að endurmeta hvað Við köllum „öruggt starf“. Í heimi gervigreindar er ekki víst að öruggasta starfið sé Við skrifborð. Það getur allt eins verið hjá þeim sem kann að bilanagreina kerfi, lesa aðstæður, smíða lausnir, setja upp búnað, laga það sem bilar og bera ábyrgð á raunverulegum framkvæmdum.

Tækninám er ekki plan B fyrir þá sem „nenna ekki“ í bóknám. Sú hugsun er úrelt, hrokafull og skaðleg.

Tækninám er plan A.

Það er kominn tími til að Við sýnum iðngreinum þá virðingu sem þær eiga skilið. Ekki bara í ræðum, heldur í launum, námsframboði, kynningu, samningum og raunverulegum tækifærum fyrir ungt fólk.

Iðnaðurinn hefur kvartað nógu lengi yfir skorti.

Nú þarf hann að gera sitt.

Grípum tækifærið áður en næsta kynslóð velur eitthvað annað.