Dótakassi borgarstjóra og spillt skipulagsferli: Hver ber ábyrgð á Álfabakka 2a?

Nýlegar uppljóstranir um starfsemi „Athafnaborgarinnar Reykjavíkur“ og vöruhúsið við Álfabakka 2a varpa ljósi á skipulagsferli höfuðborgarinnar og vekja upp alvarlegar spurningar um gagnsæi, ábyrgð og stjórnarhætti innan borgarkerfisins. Þetta er ekki einangrað atvik heldur fellur það inn í mynstur þar sem verklagsreglur virðast beygðar eða brotnar, oft í skjóli pólitískra metnaðarmála eða óljósra markmiða.

Fyrir byggingariðnaðinn, sem reiðir sig á fyrirsjáanleika, gagnsæi og skýra lagaframkvæmd, eru slíkar fréttir grafalvarlegar. Þær grafa undan trausti almennings, fjárfesta og fagmanna á því að ferlar séu réttlátir og byggðir á faglegum grunni. Þetta er ekki smávægileg yfirsýn heldur kerfisbundið frávik sem virðist hafa fengið að þróast yfir langt tímabil, jafnvel með vitund æðstu embættismanna.

Athafnaborgin: Vald án eftirlits?

Skrifstofa undir nafninu Athafnaborgin Reykjavík, sem heyrði beint undir borgarstjóra og var þekkt innan stjórnkerfisins sem „dótakassi“ borgarstjórans, haddi það hlutverk að skapa tekjur fyrir borgina, meðal annars með sölu lóða. Þetta fyrirkomulag hljómar í fyrstu eðlilegt – borgin þarf að nýta eignir sínar skynsamlega. En nánari skoðun leiðir í ljós að þessi skrifstofa starfaði á eins konar gráu svæði, oft í óbeinni samkeppni eða jafnvel andstöðu við hefðbundnar stofnanir borgarinnar, eins og umhverfis- og skipulagssvið.

Samkvæmt heimildum Morgunblaðsins var „töluverður rígur“ á milli Athafnaborgarinnar og umhverfis- og skipulagssviðs, þar sem hið síðarnefnda taldi Athafnaborgina fara of oft á svig við starfssvið sitt. Þetta er ekki bara óþægileg millideildardeila; þetta er merki um tvöfalda stjórnsýslu þar sem ein deild hefur bein pólitísk tengsl sem virðast veita henni sérstöðu og leið fram hjá hefðbundnu ferli. Í hvaða öðrum geira samfélagsins myndi slík tvíhyggja í ákvarðanatöku vera liðin?

Braggamálið og Álfabakki 2a: Endurtekin mistök?

Það er skammt um að litast frá því að Athafnaborgin, þá undir nafninu skrifstofa eigna og atvinnuþróunar, var í sviðsljósinu vegna Braggamálsins, þar sem framkvæmdir fóru mörg hundruð milljónir fram úr áætlun. Okkur var sagt í kjölfarið að sviðið hefði verið lagt niður til þess að byggja upp meira traust og gagnsæi. Nú er komið í ljós að það var bara sett í nýjar umbúðir og sama mynstur er að endurtaka sig í tengslum við vöruhúsið við Álfabakka. Skýrsla Innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar (IER), sem af einhverjum ástæðum var frestað að birta fram yfir kosningar – enn eitt dæmið um skort á gagnsæi – leiðir í ljós grafalvarlegar niðurstöður:

• Deiliskipulagi lóðarinnar var breytt 12 sinnum á 9 árum. Slíkur fjöldi breytinga er óeðlilegur og getur „torveldað yfirferð, samanburð og túlkun á upprunalegu skipulagi“.
• Skýrslan bendir á að „ýmsir þættir hefðu mátt vera markvissari, skýrari og betur skjalfestir.“ Sérstaklega er lögð áhersla á skort á skýrum skilmálum og vönduðum vinnubrögðum.

Þetta er einfaldlega óásættanlegt. Endurteknar breytingar á skipulagi skapa óvissu, auka kostnað og opna dyr fyrir óeðlileg áhrif. Það er erfitt að horfa framhjá þeirri staðreynd að þessi skrifstofa var lögð niður eftir að ljóst varð hvað hafði gerst við Álfabakka 2a. Skyldi það vera viðurkenning á mistökum eða tilraun til að þagga niður í málinu?

Spillingarhætta og ábyrgðin sem vantar

Þegar skipulagsferli verða svo flókin og ógegnsæ að jafnvel sérfræðingar eiga erfitt með að átta sig á þeim, skapast kjöraðstæður fyrir spillingu. Óljósir skilmálar, skortur á skjalfestingu og sífelldar breytingar geta auðveldlega verið nýttar til að þjóna sérhagsmunum á kostnað almannahagsmuna. Við verðum að spyrja: Hverjir tóku ákvarðanir um þetta? Vissi borgarstjóri af málinu eða voru það embættismenn einir sem tóku þessar ákvarðanir? Og ef svo er, hver ber þá ábyrgð á eftirlitsleysinu?

Í ljósi þessa er algjörlega óásættanlegt að þessar upplýsingar hafi ekki komið fram í fjölmiðlum í aðdraganda kosninga. Kjósendur eiga rétt á því að vita hvernig borgarkerfið virkar og hvernig peningum þeirra er ráðstafað. Að halda slíkum upplýsingum til baka gefur til kynna að pólitískir hagsmunir séu látnir ganga framar gagnsæi og almannahagsmunum.

Hvað þýðir þetta fyrir byggingariðnaðinn?

Fyrir okkur í byggingariðnaðinum er þetta ekki bara frétt um pólitíska vankanta. Þetta er umfjöllun um kerfisgalla sem geta haft bein áhrif á framkvæmdir, kostnað og traust. Við þurfum:

• Aukið gagnsæi: Öll skipulagsgögn, ákvarðanir og breytingar verða að vera auðveldlega aðgengilegar og skiljanlegar.
• Skýrari ábyrgð: Það verður að vera ljóst hver ber ábyrgð á hverju og að þeir sem brjóta reglur eða sýna af sér vanrækslu verði látnir sæta ábyrgð.
• Faglegri vinnubrögð: Vinnubrögðum þarf að vera treystandi, byggð á skýrum ferlum og lögum, án undanþága fyrir „dótakassa“ eða „athafnaborgir“ sem starfa utan hefðbundins ferils.

Þetta mál er áminning um mikilvægi þess að halda vöku sinni og krefjast stöðugt betri vinnubragða af hálfu stjórnvalda. Byggingariðnaðurinn er einn af drifkröftum hagkerfisins og verður að geta starfað í umhverfi þar sem traust, gagnsæi og réttlæti ríkja. Ef ekki, mun það aðeins verða erfiðara að byggja upp framtíðina sem við öll þráum.