Skipulagsstefna höfuðborgarsvæðisins ekki í takt við óskir íbúa, segir arkitekt

Nýleg könnun Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar (HMS) gefur tilefni til að endurskoða núverandi skipulagsstefnu á höfuðborgarsvæðinu. Arkitektinn Rafael Campos de Pinho telur niðurstöður könnunarinnar, sem birt var þriðjudaginn 21. apríl, sýna að stefnan endurspegli ekki óskir íbúanna. Hann bendir á að ef núverandi stefnu verði framfylgt óbreyttri sé hætta á að sérkenni íslenskrar byggðar glatist.

Misræmi milli óska íbúa og uppbyggingar

Könnun HMS, sem framkvæmd var í mars 2026 með yfir 2.000 þátttakendum, leiddi í ljós skýran mun á milli þess hvers konar húsnæði Íslendingar kjósa og þeirrar gerðar sem er ráðandi í nýbyggingum. Rafael Campos de Pinho, sem hefur starfað sem arkitekt á Íslandi í 20 ár, segir niðurstöðurnar afgerandi:

• Húsnæðisóskir: 52% svarenda búast við að búa í einbýli eða parhúsi eftir fimm ár, en aðeins 6% nefndu stór fjölbýlishús, sem eru algengust í nýbyggingum.
• Hæð bygginga: 60% vilja búa í einnar til tveggja hæða húsum, en aðeins 10% í fimm hæða húsum eða hærri.
• Nærumhverfi: 50% töldu gott dagsljós mikilvægast og 51% næg bílastæði. Góðar tengingar við almenningssamgöngur röðuðust töluvert neðar.
• Þétting byggðar: Hóflega þétt byggð var tvöfalt vinsælli kostur en mikil þétting.

Könnunin sýnir einnig að andstaða við þéttingu byggðar eykst með hækkandi aldri og er meiri í úthverfum Reykjavíkur en annars staðar á höfuðborgarsvæðinu. HMS hefur bent á að þetta gefi tilefni til að huga að því hvort samsetning nýrrar uppbyggingar endurspegli nægilega vel fjölbreyttar búsetuóskir heimila.

Alþjóðlegar fyrirmyndir og íslenskur veruleiki

Rafael Campos de Pinho, sem lauk námi í arkitektúr og borgarskipulagi frá brasilíska háskólanum Escola de Arquitetura Universidade Federal de Minas (EA-UFMG) og MA-námi í fasteignaviðskiptum frá Universidad de Barcelona, dregur fram að skipulagsákvarðanir í Reykjavík hafi undanfarinn áratug einkennst af markmiðinu um þéttingu byggðar. Hann viðurkennir að metnaðurinn sé virðingarverður og í takti við alþjóðlega strauma um „15 mínútna borgir“, þar sem sjálfbærni og skilvirkni eru í fyrirrúmi.

Vandinn liggur hins vegar í samhenginu, að mati Rafaels. Hann spyr hvort innfluttar hugmyndir frá borgum eins og Kaupmannahöfn og Barcelona eigi við á Íslandi, þar sem veðurfar og lífshættir eru gjörólíkir. Á Íslandi séu tækifæri til að dvelja utandyra takmörkuð og árstíðabundin, og fólk leggi mikla áherslu á dagsljós, hlýju og þægindi heimilisins. Dagsljós sé ekki munaður heldur nauðsyn.

Samgöngur og Borgarlínan

Varðandi samgöngur bendir Rafael á að bílaeign sé enn raunhæfasti kosturinn fyrir marga á Íslandi, sérstaklega yfir veturinn, öfugt við margar evrópskar höfuðborgir þar sem hjólreiðar og lestarkerfi eru ráðandi. Hann nefnir Borgarlínuna og hraðvagnakerfi (BRT) og vísar til reynslu frá Curitiba í Brasilíu, þar sem slík kerfi bættu samgöngur fyrir þá sem þegar notuðu strætisvagna, en leystu ekki einkabílinn af hólmi. Bílaeign í Curitiba er enn með þeirri mestu í landinu þrátt fyrir áratuga farsælan rekstur BRT-kerfisins.

„Týnda miðjan“ og staðarandi Reykjavíkur

Rafael mælir með hóflega þéttri byggð, sem hann kallar „týndu miðjuna“ í skipulagi. Hann vísar til minni fjölbýlishúsa sem finnast í Hlíðunum, Vesturbænum og Þingholtunum. Slík byggð skapi vistvænar götur, hleypi dagsljósi inn í íbúðir og dragi úr þörf fyrir stór bílastæðahús.

Hann gagnrýnir þróun síðustu ára, þar sem ákvarðanir virðast hafa mótast af tæknilegum takmörkunum og kennisetningum. Sem dæmi nefnir hann álklæddar úthliðar húsa, sem séu endingargóðar og viðhaldslitlar en „leiðinlegar frá fyrsta degi“. Þessar ákvarðanir, sem virðast skynsamlegar hver fyrir sig, myndi samanlagt „sálarlausa blöndu af byggingarstöðlum sem passa fullkomlega inn í fjárhagslegan töflureikni.“

Að lokum varar Rafael við því að þegar yfirbragð borgar glatist með einsleitum hætti sé engin sjálfsmynd eftir sem unnt er að endurskapa. Hann vísar til orða Páls Jakobs Líndal umhverfissálfræðings um að byggðaumhverfi sem uppfyllir ekki þarfir íbúanna geti rýrt samfélög, leyst upp menningu og grafið undan geðheilsu fólks.

Sjá nánar: mbl.is