Byggingargeirinn í skugga samdráttar: Hækkandi vextir og óvissa draga úr nýframkvæmdum

Nýjustu upplýsingar frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS) varpa skýru ljósi á ógnvænlega stöðu íslensks byggingariðnaðar. Greining stofnunarinnar, sem byggir á beinum upplýsingum frá byggingaraðilum, sýnir fram á samdrátt í nýjum verkefnum undanfarnar vikur og enn fremur, óljósa framtíðarhorfur. Þetta er ekki bara smá hnökri á veginum, heldur hugsanlega upphafið að lengri og djúpstæðari niðursveiflu sem krefst tafarlausrar athygli og aðgerða frá öllum hagaðilum.

Samdráttur á víðum grundvelli

Það er áhyggjuefni að samdrátturinn er ekki bundinn við einn ákveðinn geira innan byggingariðnaðarins. Vissulega eru íbúðabyggingar verst úti, en einnig hefur dregið úr framkvæmdum í atvinnuhúsnæði og jafnvel opinberum verkefnum. Þessi víðtæki samdráttur bendir til þess að undirliggjandi efnahagslegir þættir séu að hafa djúpstæð áhrif á alla greinina. Þetta er ekki bara spurning um skort á íbúðum, heldur yfirgripsmeiri áhrif á atvinnulíf og samfélag.

• Íbúðabyggingar: Greinilegur samdráttur, sem er í beinu samhengi við hækkandi vexti og minnkandi kaupmátt almennings.
• Atvinnuhúsnæði: Minnkun á verkefnum endurspeglar minni framtíðarvæntingar fyrirtækja og óvissu í efnahagsmálum.
• Opinberar framkvæmdir: Jafnvel hér sjáum við samdrátt, sem er sérstaklega áhyggjuefni þar sem opinberir aðilar ættu að geta veitt ákveðinn stöðugleika á markaðnum.

Rót vandans: Vextir, óvissa og kostnaður

HMS tekur fram helstu ástæður sem byggingaraðilar nefna fyrir þessum samdrætti, og þær eru vel kunnar þeim sem starfa í faginu. Það er erfitt að horfa fram eftirfarandi þáttum:

1. Hækkandi vextir: Hækkandi stýrivextir Seðlabankans hafa margfaldast á skömmum tíma og hefur það beinlínis kæft kaupgetu einstaklinga og fyrirtækja. Fasteignakaup verða óaðgengilegri og fjármögnun framkvæmda dýrari, sem leiðir til minni eftirspurnar og færri nýrra verkefna.
2. Óvissa í efnahagslífinu: Verðbólga, hækkaður vöxtur og skertur kaupmáttur skapa mikla óvissu. Fyrirtæki draga saman seglin og fresta fjárfestingum þegar framtíðin er óljós.
3. Minnkandi eftirspurn: Bein afleiðing af ofangreindum þáttum. Þegar fólk hefur minna á milli handanna og vextir eru háir, frestar það kaupum á íbúðum eða stærri framkvæmdum.
4. Hækkandi byggingarkostnaður: Þrátt fyrir að verðbólga sé að mestu leyti drifin af þjónustu, hafa innfluttir byggingarvörur og hráefni hækkað mikið. Þetta gerir hverja framkvæmd dýrari og minnkar arðsemi.
5. Skortur á vinnuafli: Þrátt fyrir samdrátt í nýjum verkefnum er enn skortur á sérhæfðu vinnuafli í ákveðnum greinum byggingariðnaðarins. Þetta ýtir upp launakostnaði og flækir verkefnastjórnun.

Hvað þýðir þetta fyrir fagið?

Fyrir byggingariðnaðinn sem heild er þetta grafalvarlegt mál. Við höfum verið í góðri uppsveiflu undanfarin ár, en nú virðist sem hringrásin sé að snúast við. Ef þessi þróun heldur áfram getur það haft alvarlegar afleiðingar:

• Fækkun starfa: Samdráttur í verkefnum leiðir óhjákvæmilega til fækkunar starfa, sem hefur domino-áhrif á efnahaginn í heild.
• Óstöðugleiki á markaði: Erfitt verður að skipuleggja framtíðarverkefni þegar óvissa er svona mikil.
• Minnkandi nýsköpun: Fyrirtæki hafa minni fjármuni til að fjárfesta í nýsköpun og þróun þegar þau eru að berjast fyrir tilveru sinni.
• Hætta á gjaldþrotum: Minni verkefni og hærri kostnaður geta knúið minni fyrirtæki í gjaldþrot.

Horfur og tækifæri – varkárni ríkir

Það er skiljanlegt að byggingaraðilar séu varkárir í mati sínu á horfum næstu mánaða. Margir búast við áframhaldandi samdrætti eða jafnvel stöðnun. Þetta er ekki óeðlilegt miðað við núverandi efnahagsumhverfi.

Hins vegar er áhugavert að sjá að sumir sjá tækifæri í ákveðnum geirum, sérstaklega í viðhaldi og endurbótum. Þetta gæti verið bjargvættur fyrir hluta af geiranum. Þegar fólk hefur ekki efni á nýjum íbúðum, eða fyrirtæki fresta stórum nýframkvæmdum, snúa þau sér gjarnan að því að nýta og bæta það sem þegar er til staðar. Þetta gæti leitt til aukinnar eftirspurnar eftir eftirfarandi þjónustu:

• Viðhald á fasteignum: Almennt viðhald á eldri byggingum, hvort sem er íbúðarhúsnæði eða atvinnuhúsnæði.
• Orkusparandi endurbætur: Einangrun, nýir gluggar og hurðir, uppfærð hitakerfi. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi hækkandi orkukostnaðar og aukinnar umhverfisvitundar.
• Innanhúss endurbætur: Eldhús, baðherbergi og aðrar innanhússbreytingar sem bæta lífsgæði eða nýtingu húsnæðis.

Kall á aðgerðir

HMS mun halda áfram að fylgjast með þróuninni, og það er vel. En það er ekki nóg. Stjórnvöld þurfa að bregðast við þessum upplýsingum með markvissum aðgerðum. Fagið hefur ítrekað bent á að þörf er á aðgerðum sem geta dregið úr vaxtahækkunum og stöðvað verðbólguna án þess að kæfa efnahagslífið í heild sinni.

Hverjar eru lausnirnar? Það er flókin spurning, en hér eru nokkur atriði sem þarf að skoða:

• Vaxtalækkun: Seðlabankinn þarf að skapa forsendur fyrir vaxtalækkun, því hár stýrivextir eru að kæfa þróun íbúðamarkaðarins.
• Sveigjanleiki í regluverki: Endurskoða þarf reglur og ferla sem auka byggingarkostnað og tefja framkvæmdir.
• Fjárfestingar í innviðum: Opinberar fjárfestingar í innviðum geta veitt byggingariðnaðinum ákveðinn stuðning á erfiðum tímum.
• Hvatning til viðhalds og endurbóta: Stjórnvöld gætu skoðað hvata til að ýta undir viðhalds- og endurbótaverkefni, t.d. með skattaafslætti eða styrkjum.

Staðan er alvarleg, en hún er ekki vonlaus. Með samstilltu átaki allra hagaðila – stjórnvalda, Seðlabankans og byggingariðnaðarins sjálfs – getum við siglt í gegnum þennan storm. Spurningin er bara, erum við tilbúin að horfast í augu við vandann og grípa til nauðsynlegra aðgerða áður en það er um seinan?

Sjá nánar: hms.is