Brennum við rusli eða milljörðum?

Forstjóri Orkuveitunnar segir að Íslendingar séu „beinlínis að flytja orkutækifæri úr landinu“ og stefnir á að sorpbrennsla hefji rekstur í síðasta lagi 2033.1 Braggi fór yfir skýrslurnar þrjár að baki verkefninu og endurreiknaði hagkvæmnina. Niðurstaðan er að stöðin getur borgað sig, en aðeins ef tvö skilyrði standast: nægt magn af sorpi og útflutningur sem er nógu dýr. Hvorugt liggur fyrir.

Samkvæmt úttekt Bragga liggur skurðpunkturinn við um 100 þúsund tonn á ári, miðað við að útflutningur kosti 45,7 krónur á kíló og að fjárfestar krefjist 13% ávöxtunar eins og í skýrslunni 2024.2 Kosti útflutningurinn hins vegar 25 krónur, eins og tölur framkvæmdastjóra SORPU frá því í apríl benda til, borgar stöðin sig ekki einu sinni full.5

Hvað er nýtt

Fenúr boðaði til fundar um málið í Norræna húsinu 30. október. Samkvæmt fundarboði átti Katrín Júlíusdóttir, sem leiðir undirbúningshóp um hátæknibrennslu, að kynna stöðuna og Jóhann Páll Jóhannsson ráðherra að ávarpa fundinn.12 Þetta hefur breyst frá skýrslunni 2024:

• Orkuveitan er komin að borðinu. Vísir segir hana vinna að verkefninu með SORPU.1 Hún er ekki meðal þeirra sem standa að skýrslunni 2024, þar sem SSH og ráðuneytið voru eigendur verkefnisins.2
• Tímasetning. Fjármagn á að vera fulltryggt innan tveggja ára og rekstur að hefjast í síðasta lagi 2033.1 Skýrslan 2024 vonaðist eftir undirbúningsfélagi á fyrri helmingi 2024.2
• Kolefnið á að fara í berg. Stefnt er að bindingu með tækni sambærilegri Carbfix.1 Skýrslan 2024 reiknaði föngun ekki með.2
• Staðsetning er opin. Sveitarfélögin vinna saman að vali og forstjóri Orkuveitunnar nefnir nábýli við byggð.1 Framkvæmdastjóri SORPU nefndi í apríl Helguvík og Bergvík, Grundartanga og svæði í kringum höfuðborgarsvæðið.5
• Urðunarbann 2028. Vísir sagði í apríl að bann við urðun blandaðs úrgangs gæti tvöfaldað útflutning í 80 þúsund tonn.5 Braggi fann ekki reglugerð sem festir það, en svæðisáætlun Vestmannaeyja gerir ráð fyrir banni við urðun lífræns úrgangs frá 2028.11

Skurðpunkturinn

Skýrslan 2024 kemst að 33,9 krónum á kíló með jöfnuðum flutningi fyrir öll sveitarfélög, sem er 26% undir útflutningi frá höfuðborgarsvæðinu.2 Sú tala gerir ráð fyrir fullnýttri 140 þúsund tonna stöð með einni brennslulínu. Þegar sorpinu fækkar dreifist fastur kostnaður á færri kíló og gjaldið hækkar hratt.

Taflan sýnir hve mörg þúsund tonn þarf á ári til að stöðin jafni útflutning, eftir því hvað útflutningurinn kostar, með 13% ávöxtunarkröfu. Tvær línur þýða 35% hærri stofnkostnað samkvæmt skýrslunni 2023.3 Stöð af réttri stærð er minni stöð sem er kvörðuð við þær stærðir sem skýrslan 2024 metur.

Á Íslandi féllu til um 444 þúsund tonn af úrgangi árið 2021, en aðeins 139 þúsund tonn af þeim teljast eiga heima í brennslu.2 Efasemdir eru um að svo mikið fáist. Í töflu skýrslunnar 2023 yfir samlögin fjögur eru 92.537 tonn. Þar af teljast 38.600 tonn heimilisúrgangur, sem höfundar segja að sé það eina sem beinlínis sé hægt að tryggja. Afgangurinn leitar í hagkvæmasta farveginn og höfundar tala um mikla óvissu.3 Terra og Íslenska gámafélagið flytja nú þegar brennanlegan úrgang úr landi á eigin vegum, og stöðin þyrfti að keppa við þann farveg.2 Markmið stjórnvalda er að magnið minnki, og skýrslan 2021 taldi að 70% af afköstum dygðu ef flokkun gengi eftir.4

Hvaðan koma 140 þúsund tonnin?

Þetta er stærsta óvissan í verkefninu. Talan er reiknað mat út frá úrgangstölfræði, ekki sorp sem samið hefur verið um.2 Hún hefur líka hreyfst: skýrslan 2021 miðaði við allt að 130 þúsund tonn en taldi að 70% af því dygðu,4 skýrslan 2023 vann með 60 til 100 þúsund tonn3 og skýrslan 2024 með 140 þúsund.2 Í sömu skýrslu gera 139 þúsund tonn og 13% fólksfjölgun í raun 157 þúsund, en 140 er notað. Til samanburðar sagði framkvæmdastjóri SORPU í apríl að um 40 þúsund tonn færu nú til Svíþjóðar.5

Á fundinum var spurt úr sal hvaðan talan kæmi. Rætt hefur verið um að byrja á einum ofni fyrir 70 þúsund tonn og bæta öðrum við síðar, en óvíst er að seinni ofninn yrði nokkurn tímann byggður. Því reiknaði Braggi hvað slíkur ofn kostar einn og sér, með flutningi frá höfuðborgarsvæðinu og sömu 13% ávöxtunarkröfu og í skýrslunni:

Einn ofn af þessari stærð er því langt frá 34 krónum, en á svipuðu róli og útflutningur. Hann er mun ódýrari en stór stöð sem stendur hálftóm, sem er helsta röksemdin fyrir því að byrja smátt. Eftir stendur að það sem umfram er fer áfram úr landi eða í urðun, jöfnun fyrir landsbyggðina er óleyst og ein lína stöðvast í um mánuð á ári vegna viðhalds.3

Stenst niðurstaðan?

Skýrslan 2024 segir að 20 þúsund tonna stöð þurfi 100 krónur á kíló, þrefalt á við stóra stöð.2 Sú tala vegur þungt gegn minni stöðvum, og Braggi efast um hana. Þegar tafla skýrslunnar er sundurliðuð er rúmur þriðjungur ekki kostnaður við brennslu, heldur arðsemiskrafa og skattur:

• Arðsemin. Skýrslan gerir ráð fyrir innviðasjóði með 13% kröfu á eigið fé.2 Byggðasamlag má hins vegar ekki innheimta meira en raunkostnað samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs.3
• Stofnkostnaðurinn. Um 75 milljónir evra, eða 3.750 evrur á hvert tonn afkastagetu, sem er þrefalt á við stóru stöðina. Tilboð framleiðenda voru allt frá 60 til 105 milljónum evra.2 Í Nuuk á Grænlandi er ný stöð nefnd á um 50 milljónir dala15 með afköst upp á 2,95 tonn á klukkustund,16 sem gerir um 24 þúsund tonn á ári og um 2.000 evrur á tonn samkvæmt útreikningi Bragga. Heimildum um Nuuk ber ekki alveg saman og þar er aðeins framleiddur varmi.
• Mannskapurinn. Skýrslan reiknar með 25 starfsmönnum við 20 þúsund tonn, án rökstuðnings.2 Kalka er með 22 starfsmenn og brennir um 12 þúsund tonn, en rekur líka móttöku og þrjár endurvinnslustöðvar, svo hún sker ekki úr um þetta.14 Tveir á vakt allan sólarhringinn og fimm á daginn gera um 15 manns, sem er mat Bragga.

Sé rekið í opinberri eigu, með kostnaði á við Nuuk og 15 starfsmönnum, fer gjaldið úr 100 krónum í um 47 til 55 krónur á kíló samkvæmt grófu mati Bragga. Það er á pari við það sem Akureyri greiðir í skýrslunni, 48,6 krónur í útflutning og 46,0 til Helguvíkur.2

Sama spurning á við um stóru myndina. Án 13% kröfunnar kostar einn 70 þúsund tonna ofn um 29 til 38 krónur á kíló frá höfuðborgarsvæðinu, í stað 42 til 47. Skurðpunkturinn færist líka: úr 100 í um 65 til 80 þúsund tonn fyrir 140 þúsund tonna stöð og úr 82 í um 45 til 60 þúsund tonn fyrir stöð af réttri stærð. Skýrslan hefur aldrei borið saman litla stöð og stóra í opinberri eigu, sem er samanburðurinn sem mestu skiptir ef magnið reynist minna.

Lægra gjald er þó ekki ókeypis. Í opinberum rekstri bera sveitarfélög og skattgreiðendur áhættuna ef magnið bregst, skýrslan 2023 gekk út frá því að ekkert opinbert fé færi í verkefnið og samkeppnisreglur setja skorður.3

Talan sem enginn hefur birt

Allur samanburðurinn stendur og fellur með verðinu á útflutningi, en opinberum tölum ber ekki saman. Verð á tonn úr samningi SORPU við Stena hefur ekki verið birt. Krónur á kíló í töflunni eru útreikningur Bragga út frá uppgefnum heildartölum, nema talan úr skýrslunni, og óvíst er að allar tölurnar nái yfir sama kostnað.

Bilið ræður úrslitum. Við 25 krónur borgar verkefnið sig ekki og við 62 krónur borgar það sig með um 50 til 90 þúsund tonnum, eftir útfærslu. Fyrsta skrefið er því að birta þessa einu tölu.

Erum við að kasta orku á glæ?

Að hluta, en sú orka er ekki mikils virði hér. Samkvæmt skýrslunni 2024 skila varmi og rafmagn saman um 6,9 milljónum evra á ári, um einum milljarði króna, eða um 21% af tekjum stöðvarinnar.2 Rekstur og fjármagn kosta um 3,3 milljarða á ári.2 Skýrslan 2021 bendir á að losun á hverja kílóvattstund úr stöðinni yrði margfalt meiri en í íslenska orkukerfinu og að megintilgangurinn sé eyðing úrgangs, ekki orkuframleiðsla.4

Í Svíþjóð er myndin önnur. Móttakan þar kostar um 75 evrur á tonn en íslensk stöð þyrfti um 186 evrur.2 Íslensk stöð vinnur því ekki á orkunni heldur á flutningnum: böggun og sigling kosta um 233 evrur á tonn. Hærra orkuverð gæti þó breytt nokkru, því tvöfalt raforkuverð lækkar gjaldið um rúmar 4 krónur á kíló samkvæmt útreikningi Bragga.

Það sem er utan við töluna

Losunargjöld. Framkvæmdastjórn ESB lagði til í júlí að brennslustöðvar fari í ETS á árunum 2031 til 2034, með fullu álagi frá 2034. Tillagan er óafgreidd.7 Með 0,45 til 0,59 tonnum af jarðefna-CO₂ á hvert tonn úrgangs og verði frá 80 til 140 evrum yrði það um 5 til 12 krónur á kíló samkvæmt útreikningi Bragga. Sama gjald leggst á stöðvar í Svíþjóð, svo það hækkar báða kosti og ver ekki innlenda stöð.

Föngun. Forstjóri Orkuveitunnar segir hægt að tryggja „lokað ferli“.1 Engin birt kostnaðartala inniheldur það. Skýrslan 2021 gerði ráð fyrir 60 milljónum evra og 4 milljónum á ári, sem hækkar gjaldið um rúmar 11 krónur á kíló samkvæmt útreikningi Bragga.4 Föngunarverkefnið í Ósló er hins vegar áætlað allt að 9,5 milljarðar norskra króna fyrir 400 þúsund tonn.8 Hlutfallslega væru það um 40 milljarðar króna hér, meira en stöðin sjálf. Sá samanburður er grófur, en munurinn sýnir að hér vantar raunverulegt mat.

Verðlag og óvissa. Stofnkostnaðurinn í skýrslunni er 177 milljónir evra á verðlagi 2023 með óvissubili frá −14% til +17%, en skýrslan 2021 gaf −24% til +33%.4 Verðhugmyndir framleiðenda fyrir 140 þúsund tonna stöð voru frá 78 til 175 milljónum evra.2 Til samanburðar var samanlagt eigið fé SORPU, Terra og Íslenska gámafélagsins um 16,9 milljarðar króna í árslok 2025, svo stöð upp á 25 til 30 milljarða verður ekki reist án utanaðkomandi fjármagns.13

Gagnrýnin

Magnús Gehringer, framkvæmdastjóri Consent Energy sem kynnir aðrar lausnir í úrgangsmálum, gagnrýndi brennslu í Bændablaðinu í janúar.9 Mat hans á föngun, um 45 milljarðar, er í samræmi við Óslóartöluna. Hann metur kolefnisgjald á um 4 milljarða á ári, en reiknar þar á alla losun þótt ETS nái aðeins til jarðefnahlutans, sem skýrslan 2021 metur á 37%.4 Með sömu forsendum yrði gjaldið um 1,5 milljarðar. Fullyrðing hans um að engar nýjar stöðvar séu í byggingu innan ESB stenst ekki: framkvæmdir við 600 þúsund tonna stöð hófust í Róm í maí.10 Braggi mat ekki sjálfstætt rannsóknir á heilsufarsáhrifum.

Það sem þarf að liggja fyrir

• Verð á tonn í útflutningi, sundurliðað í böggun, siglingu og móttöku.
• Samningar um að minnsta kosti 100 þúsund tonn, og hver ber áhættuna ef magnið minnkar.
• Nýr útreikningur á verðlagi 2026 með varaleið þegar stöðin stöðvast til viðhalds, á þeim stað sem er í raun til skoðunar.
• Sérstakt verð á losunargjöld og föngun, og svar við því hvort föngun sé skilyrði.
• Kaupandi að varma og rafmagni, með verði og magni.
• Samanburður á litlum og stórum kosti í opinberri eigu, með rökstuddum mannafla og stofnkostnaði.

Um útreikninginn. Braggi endurgerði arðsemilíkan skýrslunnar 2024 með 50% eigin fé og 13% ávöxtunarkröfu, 20 ára láni á 4% vöxtum, 20% tekjuskatti og 30 ára tíma, gengi 148 og 6,4 kr./kg í jöfnuðum flutningi. Líkanið nær 27,2 kr./kg í hliðgjald á móti 27,5 í skýrslunni, en er nokkru næmara en næmnigreining hennar, svo tölurnar eru vísbending. Í magnsviðsmyndum er 30% rekstrarkostnaðar talinn breytilegur, sem er forsenda Bragga. Í opinberri eigu er reiknað með 4% láni til 30 ára, neðri mörkin án álags og efri mörkin með sama álagi og í ríkisrekstrartilviki skýrslunnar. Launakostnaður er áætlaður 18 milljónir króna á stöðugildi og 15 starfsmenn lækka gjaldið um 9 krónur á kíló. Umfjöllun um fundinn byggir á fundarboði, frétt Vísis og frásögn af fundinum, þar sem upptaka var Bragga ekki aðgengileg. Greinin var uppfærð 31. október með kaflanum „Stenst niðurstaðan?“.